تبلیغات
جغـــرافیـــــا - آیا انتقال آب کارون به مصلحت کشور است ؟

آیا انتقال آب کارون به مصلحت کشور است؟

موضوع انتقال آب از سر شاخه های کارون اگرچه در سال 1318 با انتقال حدود 300 میلیون متر مکعب در سال توسط تونل کوهرنگ 1 آغاز شد، اما مطالعات بعدی که در سال 1340 توسط شرکت آمریکایی «عمران و منابع» در قالب طرح عمران خوزستان و زیر نظر سازمان برنامه و بودجه کشور صورت گرفت، آنچنان استعداد استان خوزستان برای کشاورزی و توانمندی های آن در جهت خودکفایی کشور را نمایان ساخت که موضوع انتقال آب به مناطق دیگر تا بعد از پیروزی انقلاب اسلامی عملاً دیگر موضوعیت پیدا نکرد.
پس از انقلاب این طرح با افتتاح ساختمان سد و تونل دوم کوهرنگ در زمان نخست وزیری مهندس موسوی کلید خورد و در دولت های آقایان هاشمی رفسنجانی و خاتمی نیز ادامه یافت. هم اینک نیز با وجود مخالفت های شخص رییس جمهور این طرح توسط نمایندگان برخی از استان ها و وزیر نیرو مطرح شده است که این امر عجیب به نظر می رسد. در این راستا هیات وزیران بنا به پیشنهاد وزارت نیرو به شرکت‌سهامی آب منطقه‌ای اصفهان اجازه داده است تا به منظور تکمیل عملیات اجرایی 5 طرح‌ عمرانی نسبت به انتشار اوراق مشارکت اقدام کند. بر اساس این مصوبه، وزارت نیرو موظف شده است برای مطالعه طرح‌های تامین و انتقال آب در محدوده شرکت سهامی سازمان آب منطقه‌ای اصفهان و ساختمان تونل چشمه لنگان مبلغ 320 میلیارد ریال اوراق مشارکت منتشر کند. همچنین به وزارت نیرو اجازه داده شده است مبلغ 300 میلیارد ریال برای ساختمان سد و تونل سوم کوهرنگ، مبلغ 200 میلیارد ریال برای آبرسانی به شهر‌های کاشان و آران بیدگل از زاینده رود و مبلغ 380 میلیارد ریال نیز برای مطالعه و اجرای انتقال آب به فلات مرکزی ایران اوراق مشارکت منتشر کند.
با این تفاسیر در حال حاضر از سر شاخه های کارون توسط 4 تونل آب به زاینده رود هدایت شده یا در آینده خواهد شد. اولین آنها تونل کوهرنگ 1 به ظرفیت حدود 300 میلیون متر مکعب در سال آب را منتقل می نماید. دومین تونل کوهرنگ 2 می باشد که معادل 300 میلیون متر مکعب آب را از سال 1364 به زاینده رود انتقال می دهد. تونل کوهرنگ 3 که در آینده به بهره برداری خواهد رسید، 300 میلیون متر مکعب دیگر آب را انتقال می دهد. علاوه بر اینها یک تونل دیگر در محل چشمه لنگان در آینده به بهره برداری می رسد. این طرح به منظور تامین سالیانه 195 میلیون متر مكعب آب جهت مصارف شرب، صنعت و كشاورزی اصفهان و شهرهای حاشیه كویر درحال اجراست كه با انجام طرح انتقال آب چشمه لنگان به زاینده رود، جریان از سرشاخه های رودخانه دز با استفاده از چند تونل به سرشاخه های رودخانه پلاسجان در زیرحوزه زاینده رود انتقال پیدا می كند.
علاوه بر اینها 3 طرح دیگر در این زمینه مطرح می باشند:
1-    تونل انتقال آب به شهر های قم و کاشان و ... از سر شاخه های رودخانه دز در الیگودرز.
2-    طرح انتقال آب به رفسنجان.
3-    طرح تونل بهشت آباد به طول تقریبی 65 كیلومتر با هدف انتقال آب به استانهای اصفهان، یزد و كرمان از سر شاخه های کارون به زاینده رود. 
نکته جالب این است که مرکز پژوهشهای مجلس سال 1387 در بررسی اشکالات عمده وارد بر طرح تونل بهشت آباد به دو مشکل عمده اشاره می کند: در درجه اول نیاز زیست محیطی برای حفظ حیات رودخانه پایین دست در نظر گرفته نشده است. در حالی که به منظور حفظ زیستگاه با کیفیت متوسط، دست کم باید 284 میلیون متر مکعب در سال به عنوان نیاز زیست محیطی پایین دست رودخانه‌های بهشت آباد و کوهرنگ در نظر گرفته شود. مشکل دیگر این است که نیازهای حوضه مبداء (استان‌های چهارمحال و بختیاری و خوزستان) در وضع آتی در این طرح مدنظر قرار نگرفته است.

اخیراً وزیر نیرو در همدان عنوان کرده است که مدیریت آب کشور نیازمند برنامه ریزی دقیق و حساب شده است و نگاه محلی و متعصبانه به آب را باید کنار گذاشت. ما نیز با این سخن وزیر موافق هستیم، سوال ما این است که در صورتی که نگاه دولت به مدیریت آب در سطح کشور کارشناسی می باشد پس دلیل اصرار معاون اول رییس جمهور بر انتقال آب از سرچشمه های کارون به استان های اصفهان و کرمان چیست؟ زیرا بر اساس مستنداتی که ما ارائه خواهیم کرد انتقال آب از کارون به سایر نقاط کشور از پشتوانه علمی لازم برخوردار نیست و بر خلاف تصور خوزستان از نظر منابع آبی در مضیقه می باشد. از این رو از مسئولین ذیربط میخواهیم تا در صورتی که با مطالعه این گزارش قانع شدند دست از اجرای طرح انتقال آب از سرشاخه های کارون به سایر استان ها برداشته و در صورتی که این مستندات را قبول ندارند با حضور در رسانه های گروهی و بیان دلایل خود اذهان عمومی مردم استان خوزستان را روشن نمایند. در ضمن با وجود اینکه رییس جمهور بارها اعلام نموده که با اجرای طرح های جدید انتقال آب از سرچشمه های کارون به سایر نقاط ایران مخالف است دلیل اصرار معاون اول رییس جمهور بر اجرای این طرح به چه معنایی می باشد؟ نیم نگاهی به تلاش های بسیاری از نمایندگان استان هایی نظیر اصفهان و کرمان و رایزنی های آنان با مسئولین در پشت در های بسته این شبهه در اذهان مردم خوزستان ایجاد کرده است که آیا واقعاً  بحث انتقال آب کارون به دیگر نقاط در اثر یک فرآیند کارشناسی حاصل شده است یا اینکه نتیجه برخی عوامل پشت صحنه می باشد که مردم از آنها بی خبر می باشند.
اما پیش از شروع این بحث شاید بتوان گفت که دلیل ادامه پیدا کردن این طرح در طی این سال ها می تواند به دلیل ضعف اکثر نمایندگان استان خوزستان در مجلس شورای اسلامی باشد و به عبارتی می توان گفت که «از ماست که بر ماست». در مورد طرح انتقال آب کارون به دیگر نقاط کشور نمایندگان استان در طول دوره های اخیر همواره اظهار نظر نموده و مواضع متفاوتی مانند طرح استیضاح وزیر، تهدید به استعفا، تحقیق و تفحص، طرح سوال و ...  اتخاذ کرده اند، که هیچ گونه نمود عینی و ملموسی نداشته و نتوانسته اند وقفه ای در اجرای طرح انتقال آب کارون ایجاد نمایند. به عنوان مثال در همین راستا اخیراً عبدا... کعبی نماینده مردم آبادان عنوان کرده است که در صورت اجرای این طرح نمایندگان استان خوزستان استعفای دسته جمعی می دهند. درخواست ما از نماینده محترم آبادان این است که اگر این نماینده بر موضع خود استوار است اینک که فاز های مختلف طرح انتقال آب در حال اجرا می باشند، به جای تاکید بر استعفای دسته جمعی که بیشتر جنبه شعاری دارد، به صورت نمادین و به منظور نشان دادن اعتراض خود از مجلس استعفا دهد تا شاید از طریق بازتاب این عمل صدای مردم استان در مجلس شنیده شود، در غیر این صورت ما از این گونه سخنرانی های احساسی و شور انگیز در طول این مدت و از دهان نمایندگان مختلف بسیار شنیده ایم.
با این مقدمه باید گفت که در این گزارش سعی بر آن شده است تا  نتایج حاصل از انتقال آب کارون در بخش های مختلف مورد بررسی قرار گیرد. بدیهی است که ما و مردم خوزستان آماده شنیدن نقطه نظرات مسئولین دولتی و کارشناسان!!! آنها در این زمینه می باشیم.
1- کشاورزی:
طبق آخرین آمار موجود، استان خوزستان در حال حاضر دارای دو میلیون و سیصد هزار هکتار زمین قابل کشت و زراعت وجود دارد که یک موقعیت بی نظیر را برای کشور به وجود می آورد، با این وجود درحال حاضر تنها دریک میلیون و دویست هزار هکتار از این زمین ها، کشاورزی صورت می گیرد و دلیل این امر نبود آب برای احیای این زمینها و کمبود اعتبارات می باشد. ضمن اینکه مقام معظم رهبری درسال 1375 در سفر به استان خوزستان دستور احیای 800 هزار هکتار از زمینهای کشاورزی و لم یزرع خوزستان را صادر کردند که به علت نبود آب تنها بخش اندک و ناچیزی از این زمین ها به مرحله کشت رسیده است و بخش های زیادی از زمین ها به شکل اولیه باقی مانده است.

1-1- نخیلات:
به گزارش مهر به نقل از حلیم کوتی مدیر باغبانی جهاد کشاورزی خوزستان، استان با داشتن بیش از 40 هزار هکتار نخیلات و تولید سالانه بیش از 150 هزار تن خرما در کشور مقام اول را در کشت و تولید نخیلات آبی دارا است و هر ساله علاوه بر تامین بخش عظیمی از نیاز کشور، میزان فراوانی از این محصول را به خارج از کشور صادر می کند. این در حالی است که نخل های فراوانی از این استان به خصوص در شهرهای آبادان، خرمشهر و شادگان در زمان هشت سال جنگ تحمیلی از بین رفته است به همین دلیل در صورت احیای این نخیلات و کشت جایگزین برای آنها، استان خوزستان می تواند نقش مهمتری را در عرصه تولید خرما و خارک و همچنین فرآورده های آنها در کشور ایفا کند. اما نه تنها امیدی به احیای مجدد این نخلستان ها نیست بلکه نخلستان های موجود نیز در معرض نابودی قرار دارند، زیرا رودخانه اروند شور و کم آب شده است و این موضوع ضربات جبران ناپذیری بر پیکره کشاورزی و اقتصاد نخلداران منطقه وارد آورده است زیرا آنها علاوه بر اینکه با نخل های بی ثمر و کم ثمره مواجه شدند از میان کاری برخی محصولات مثل سبزی، بامیه و گوجه در نخلستان های خود نیز محروم شده اند. تنها در سال گذشته به علت شوری این رودخانه کشاورزان با کاهش 50 درصدی محصولات تولیدی خود مواجه شده اند. در تفسیر دلایل شوری اروند باید گفت که علاوه بر خشکسالی چند سال اخیر استان خوزستان، کاهش بارندگی در این مدت و توام شدن آن با کاهش خروجی آب پشت سدهای کارون و کاهش آب رودخانه های دجله و فرات در کشور عراق، به علت کاهش آب ورودی به رودخانه کارون، در شهرهای آبادان و خرمشهر که مسیر انتهایی این رودخانه به شمار می رود میزان آب شیرین رودخانه کارون به شدت کاهش یافته و این مسئله به مرور زمان باعث پیشروی آب شور دریا به داخل شهرها می شود. به گفته برخی کارشناسان در سال قبل به علت کاهش بارندگی، آب شور حتی تا خرمشهر نیز پیشروی کرده است ولی در صورت تداوم کاهش آب رودخانه آب شور در سال های آینده به خرمشهر می رسد و کل زمین های کشاورزی این دو شهر که از رودخانه کارون سیراب می شوند، از بین می روند.
اکنون با این شرایط، انتقال آب رودخانه کارون به فلات مرکزی و استان های کرمان و اصفهان که با صرف هزینه های سرسام آور و نجومی به شدت از سوی دولت در حال پیگیری است تا چه میزان توجیه اقتصادی دارد، در حالی که طرح آبرسانی به شهر های آبادان و خرمشهر برای احیای نخیلات از سال 68 آغاز شده و هنوز به اتمام نرسیده است و همواره به مردم این امید داده می شود که  نخلستان های منطقه با تکمیل این طرح در پایان سال 94 علاوه بر کاهش عمده شوری آب، به طور کامل سیراب شوند. 




1-2- نیشکر:
نیشکر یکی از محصولاتی است که برای رشد خود نیاز به شرایط آب و هوایی ویژه ای دارد و این شرایط در استان خوزستان مهیا می باشد و در صورت رسیدگی به نیاز های این بخش از کشاورزی استان خوزستان این امکان وجود دارد که بسیاری از نیاز شکر کشور را که هم اینک از خارج از کشور تامین می شود در داخل تولید شود، از طرفی صنایع وابسته به این محصول می توانند زمینه اشتغال بسیاری از جوانان را مهیا نمایند. یکی از موانع پیش روی توسعه کشت نیشکر در استان خوزستان مشکل کمبود آب می باشد. در این زمینه به گفته نسیم صادقی مدیرعامل شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی شکر تولیدی در واحدهای امیرکبیر و دعبل خزاعی از بهترین کیفیت در کشور برخوردار است ولی مشکل اصلی در حال حاضر کمبود آب است که امیدواریم در تابستان این مشکل برطرف شود. از طرفی به گفته عباس بذرافکن، مدیرعامل سابق شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی خوزستان، تامین آب شیرین از مهم ترین نیازهای نیشکر خوزستان است و اگر قرار باشد از هر هکتار، 80 تن نیشکر برداشت شود و آب شیرین مورد نیاز تامین نشود، میزان برداشت نیشکر به 40 تن کاهش خواهد یافت. باید توجه داشت که اکنون در حدود 23 هزار نفر در این کارخانجات مشغول بکار هستند و اگر این صنایع به هر دلیلی نتوانند به حیات تولیدی و اقتصادی خود ادامه دهند وضعیتی فاجعه بار در استان خوزستان رخ می دهد.

1-3- گندم:
گندم جزء محصولات استراتژیک می باشد، که خود کفایی در زمینه تولید آن برای هر کشوری از اهمیت بسیاری برخوردار است. استان خوزستان سال هاست که پس از استان فارس به عنوان دومین تولید کننده بزرگ گندم در کشور محسوب می شود. در صورتی که بسیاری از زمین هایی که هم اینک زیر کشت دیم این محصول می باشند، آبیاری شوند، میزان تولید این محصول در استان خوزستان بسیار بیشتر از میزان موجود خواهد شد.
لازم به ذکر است که علاوه بر محصولاتی که در بالا اشاره شد استان خوزستان در زمینه تولید بسیاری دیگر از محصولات از جمله گل های زینتی، مرکبات، ذرت، سیب زمینی و ... جزء
استان های برتر در کشور می باشد. با این تفاسیر در صورت تامین آب مورد نیاز، استان خوزستان در عرصه کشاورزی از استان هایی نظیر اصفهان، یزد، کرمان، قم و ... بسیار مستعد تر می باشد.
2- حوزه انرژی:
در این حوضه باید گفت که در صورت وجود آب اضافی در سرچشمه های کارون به استناد دلایل زیر منطقی تر آن است که به جای انتقال آب به سایر نقاط کشور از آن در زمینه تولید برق در منطقه استفاده نماییم. بر اساس گزارش جامعی که در سال 1383 توسط جمعی از اساتید دانشگاه چمران اهواز تهیه شده است و به تایید بیش از 40 تن از اساتید این دانشگاه نیز رسیده است، پتانسیل های عملی قابل تبدیل به انرژی برق در حوضه جنوب غرب کشور به صورت زیر می باشد:
  به طوری که ملاحظه می شود در این حوضه به دلیل شرایط بسیار مناسب جغرافیایی، قابلیت بسیار بالایی برای تامین انرژی برق آبی وجود دارد. با توجه به رشد سالانه مصرف برق در کشور و چالش های جدی انرژی در آینده، عملی نکردن این قابلیت ها گناهی نابخشودنی می باشد که می تواند در آینده مشکلات و زیان های عدیده و غیر قابل جبرانی به کشور تحمیل نماید.  بنابراین تعلل در زمینه تولید انرژی برق آبی از این حوضه و یا برنامه ریزی برای انتقال آب از این حوضه به سایر نقاط، زیان هایی به عرصه تولید و مصرف انرژی کشور وارد می نماید که از دو منظر قابل بحث می باشد:
2-1- از دست رفت انرژی که با استفاده از این شرایط خدادادی قابل حصول است که خود به دو بخش تقسیم می شود:
2-1-1- عدم ایجاد سد ها که منجر به هدر رفت و عدم استفاده از امکانات بالقوه در زمینه توسعه انرژی می باشد.
2-1-2- از دست رفتن بخشی از توان نیروگاه های در حال کار به دلیل کاهش میزان آب ورودی.
2-2- انتقال آب از سرشاخه های کارون به دیگر نقاط کشور خود مستلزم مصرف مقادیر بالای انرژی می باشد. در مقایسه با این حالت، حرکت آب به طور طبیعی در دشت خوزستان نه تنها نیاز به صرف انرژی ندارد بلکه مولد انرژی نیز می باشد.
از طرفی امید است که احداث این سد¬ها می تواند ضمن غنا بخشی به طبیعت استان، با
اشتغال زایی منجر به رونق اقتصادی روستاها و رفع محرومیت از آنها گردد. در حالی که با ارائه طرح های انتقال، این مناطق محروم نیز از مزایای متعدد جریان آب بی بهره شده و حتی مورد آسیب قرار می گیرند.
3- اجتماعی:
تاثیرات انتقال آب کارون به سایر نقاط، از لحاظ اجتماعی حداقل از دو جهت قابل بررسی
می باشد:
3-1- آب شرب مردم استان:
اکنون در شهرهای جنوبی استان خوزستان یعنی از اهواز تا اروندکنار، آب رودخانه به گواه کارشناسان به علت دبی پائین رودخانه با کاهش کیفیت مواجه شده است و اکثر حجم آب کارون به گفته یکی از نمایندگان مردم اهواز در مجلس شورای اسلامی را فاضلاب خانگی و صنعتی تشکیل می دهد. این باعث می شود که آب شرب مردم این شهرها آلوده بوده و برای سلامتی مردم حاشیه رودخانه کارون مضر باشد.
برای نمونه اهواز با جمعیتی حدود یک میلیون نفر در کنار ساحل کارون از آب آشامیدنی شهری محروم است و تبلیغات رنگارنگ آب شیرین کن و مراکز فروش آب در سراسر شهر و حتی پخش آگهی های آن از صدا و سیمای خوزستان، این واقعیت تلخ را گوشزد می کند که این شهر بر لب کارون تشنه است.
3-2- تاثیربر صنایع استان:
آب مورد نیاز برای صنایع استان خوزستان عمدتاً از رودخانه کارون تامین می شود و با انتقال آب از سر شاخه های کارون و در نتیجه کاهش میزان آب ورودی به استان خوزستان بیم آن می رود که صنایع استان خوزستان تحت تاثیر قرار بگیرند. علاوه بر این همان گونه که در بالا اشاره شد انتقال آب کارون به سایر نقاط کشور منجر به کاهش میزان انرژی تولیدی در نیروگاه های موجود در استان می شود و این کاهش تولید انرژی برق می تواند صنایع مختلف را تحت الشعاع خود قرار دهد.
به هر صورت افت فعالیت واحد های صنعتی در استان خوزستان منجر به افزایش میزان بیکاری در بین جوانان و نیز کاهش دستمزد کارکنان این واحد های صنعتی منجر شود.
4- مسایل زیست محیطی:
به اعتراف بسیاری از کارشناسان کاهش میزان آب ورودی به استان خوزستان و جایگزینی آن با فاضلاب های صنعتی و شهری منجر به کاهش شدید تنوع گونه های آبزیان موجود در رودخانه کارون شده است.
ذکر دو نکته موضوع انتقال آب کارون به سایر نقاط را بسیار جالب تر و تاسف ما را بسیار بیشتر می نماید:
1- مهندس سید کریم داودی نایب رییس شورای شهر اسلامی شهر اصفهان در بحث ضرورت انتقال آب به این استان از طریق پروژه بهشت آباد عنوان می کند: لازمه تداوم فعالیت کارخانه های صنعتی، جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهرها و کاهش معضلات و توسعه کشاورزی و اشتغال زایی در این بخش آب می باشد. وی در ادامه از مدیریت استان، نمایندگان مردم اصفهان در مجلس و دیگر مسئولان ذیربط خواست که از هیچ تلاشی برای تحقق این امر دریغ نکنند.
با خواندن این مطالب به ذهن متبادر می شود که گویی در خوزستان تداوم و توسعه فعالیت
کارخانه های صنعتی لازم نیست، کشاورزان ما در بهترین شرایط به سر می برند و بیکاری در این استان وجود ندارد، همه چیز در نهایت کمال است و مردم استان خوزستان گاه به گاه از این همه آسایش و رفاه استان دلزده شده و برای تنوع هم که شده به دروغ اعتراض هایی به وضعیت نامناسب معیشت خود می نمایند.
در این زمینه به نظر می رسد که این گونه دید که سایر استان ها را قربانی توسعه استان های نور چشمی نماییم می بایست اصلاح شود زیرا این تفکر یاد آور طرح های دولت های استعماری اما در مقیاسی کوچک تر و در درون کشور می باشد.  
2-  مرکز پژوهش های مجلس در انتهای بررسی یکی از طرح های انتقال آب به اصفهان یعنی طرح بهشت آباد که اجرای آن به شدت مورد تاکید مسئولان است، عنوان می کند: نتایج این مطالعات که با روش‌ شبیه‌سازی با استفاده از مدل ریاضی تخصصی انجام شده نشان می‌دهد که در افق 1400 کل نیاز آبی خوزستان معادل 95 درصد آبدهی حوضه کارون بزرگ خواهد بود که با توجه به سدهای مخزنی احداث شده در این حوضه، با درجه اعتماد 80 درصد تنها امکان تامین 70 درصد نیازهای آبی یعنی 14 میلیارد متر مکعب آب وجود خواهد داشت. همین مطالعات، کمبود آب در افق 1400 در این منطقه را در حدود 4 میلیارد متر مکعب برآورد کرده است.
نتایج به خوبی بیانگر این موضوع می باشد که در پس اجرای طرح انتقال آب کارون به سایر نقاط کشور علاوه بر کار های کارشناسی!!! انجام گرفته، مسائل دیگری نیز دخیل می باشند.
در نهایت امر می بایست اشاره کرد که همان گونه که با خشک شدن زاینده رود در اصفهان مردم و مسئولین این استان با ایجاد هیاهو و جریان سازی در کشور سرانجام آب را از هر کجا که شده!!! به زاینده رود باز گرداندند، ما نیز همانند مردم اصفهان از دولت مهرورز و عدالت محور این انتظار را داریم که در زمینه احیای رودخانه کارون اقدامات لازم را انجام دهند، زیرا کارون با قدمتی تاریخی، سازه های عظیم آبی در کنارش، توصیفات شاعران و نویسندگان از آن در کتب و ...  به عنوان یک نماد فرهنگی در بین مردم خوزستان به شمار می آید، که با زندگی مردم خوزستان عجین شده است. از نماینده محترم ولی فقیه در استان، نمایندگان استان در مجلس، استاندار و ... نیز تقاضا داریم که بحث جلوگیری از اجرای این طرح را در اولویت های کاری خود قرار داده و با تشکیل ستادی ویژه با حضور مسئولین و تاثیرگذاران استان، نخبگان صاحب نفوذ و شناخته شده در سطح کشور و همه دلسوزان این خطه، اقدامات لازم را  در این جهت سازماندهی نمایند. ضرورت این کار هنگامی دو چندان می شود که بدانیم نمایندگان استان هایی نظیر اصفهان و کرمان تمامی تلاش خود را معطوف به نتیجه رساندن این طرح کرده اند.
منابع:
1-    خبرگزاری فارس
2-    خبرگزاری مهر
3-    جام جم آنلاین
4-    خبرگزاری ایسکانیوز
5-    روزنامه اصفهان زیبا

عادل نوروزیان

منبع:سدید نیوز

.: Weblog Themes By VatanSkin :.